Если Вы стали свидетелем аварии, пожара, необычного погодного явления, провала дороги или прорыва теплотрассы, сообщите об этом в ленте народных новостей. Загружайте фотографии через специальную форму.
Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 728x90px center-top
Баштайгы тыва альпинист чангыс чер чуртуувус Шөмбүл Кыргыс Сундуй оглунуң 106 чыл оюнга тураскааттывыс
Баштайгы тыва альпинист чангыс чер чуртуувус Шөмбүл Кыргыс Сундуй оглунуң 106 чыл оюнга тураскааттывыс
Баштайгы тыва альпинист, турист, совет-партия, күш-ажылдың хоочуну, Мөңгүн-Тайга кожууннуң үндезилекчилериниң бирээзи Шөмбүл Кыргыс Сундуй оглунуң 106 харлаан юбилейинге тураскаадып, ооң чурттап чораан бажыңынга самбыраны азып тура, оон чоок кижилери кыска допчу намдары-биле таныштырган.
Кок-оол (Дамдын) Екатерина Петровнанын даайынын дугайында сактыышкыннарындан алырга: «Даайым 1917 чылдын март 30-де Бии-Хемниң девискээри Тарлаг хемге бөдүүн араттар – Кыргыс Сундуй, Түлүш Тарыкайнын өг-бүлезинге төрүттүнген. Кара чажындан-на даайымнын төрээн чери – Бии-Хеминге, өг-бүле туткан чери Мөңгүн-Тайгазынга, Тывазынга, ооң чараш бойдузунга, төрел чонунга ынаан, хумагалыын, кылган ажыл-ижинге сеткилинден бердингенин, спортка, чогаалга сундулуун көрүп, кайгамчык солун сактыышкыннарының дыңнакчызы болуп өстүм.
Даайым 1930 чылга чедир ада-иезиниң азыралынга чорааш, аът мунарынга, чадаг чарышка, шыдыраалаарынга, тыва хүрешке чажындан-на кончуг ынак чораан. 1934 чылга чедир Тарлагның эге школазынга өөренгеш, Өөктүң сыынчы күрэкономга ажылчыннавышаан, ында аныяктар үүрүнүң секретарынга ажылдап, чонну бижикке өөредип турган.
1935-1939 чылдарда Даг-Алтайның Ойрот-Тура (амгы Горно-Алтайск) хоорайга көдээ ажыл-агый техникумун зоотехник мергежилин дооскаш, ол Тожу, Барыын-Хемчик, Тес-Хем, Өвүр, Мөңгүн-Тайга кожууннарга хөй чылдарда зоотехниктеп, колхоз, кожуун даргалап ажылдап чораан. 1952 чылда Кызылдын партия школазын дооскаш, Тес-Хем кожууннуң күүсекчи комитет секретарынга, «Чодураа» колхозтуң даргазынга, Өвүр кожуунга парткомитеттиң инструкторунга ажылдап чораан. Ооң күжениишкинниг, ак-сеткилдиг, төрээн Тывазынга, төрел чонунга хөй чылдарда бердинип, үре-түңнелдиг ажылдап чораанының үнелелин ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң Хүндүлел бижии, «Күш-ажылчы шылгарал дээш» медальдар, «Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилээниниң 30 чылы дээш», «Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилээниниң 40 чылы дээш» деп медальдар, «Куш-ажылдың хоочуну» медаль болгаш оон-даа өске шаңналдары херечилеп турар.
Ол ышкаш Даг-Алтайга өөренип тургаш, лыжага, черниң узунун халыырынга, турникке, боодалгага, чадаг чарышка, хөл-шыдырааның, хол, бут бөмбүүнүң маргылдааларынга доктаамал киржип, шаңнадып чораан. Сииреш мага-боттуг даайымны дендии дүрген кылаштаар боорга – «Челер-Шөмбүл», сарыг баштыг, шаңгыр көк карактарлыг, кызыл-хүрең шырайлыг боорга – «Кызыл-Шөмбүл» деп чаңгыс чер-чурттугларымның аңаа берген шола аттарлыг чораанын мында улуг назылыглар ам-даа сактыр боор.
Шөмбүл Кыргыс Сундуй оглунуң спортчу шаңналдарындан эң үнелиг шаңналдары– ССРЭ-ниң күш-культура болгаш спорт комитединиң тывысканы № 6250 «Т у р и с т С С С Р» (20. 08. 1946 чылда Горбунов дарганың ат салганы), № 00005 дугаарлыг Р» (14. 02. 1947 чылда туризм болгаш альпинизм салбырының даргазы В. Иванованың ат салганы) хөрек демдектери херечилеп турар.
«Турист СССР» деп хөрек демдээн алган кижи туристер бажыңынга халаска чурттавышаан, массалыг турисчи хемчеглерге киржир эргелиг база инструкторларның түрү курстарынче, школаларынче өй-өйлеп өөренир магадылалдыг.
1938 чылда Даг-Алтайның эң бедик даа – Белуханың шыпшык бажынче (далай деёнелинден 4509 метр бедик) орус, алтай, тыва, казак шупту 35 өөрү-биле кады бир дугаар даайымнын үнгени ооң амыдырал чртталгазында онзагай черни ээлеп турар. Чогум-на ынчан альпинизмниң нормативтерин бир дугаар чедиишкинниг дужааганы ол.
Ол ышкаш 1946 чылдың сес айда Чөөн Сибирьде база Тывада хамык дагларның эң бедии –Мөңгүн-Тайганың шыпшык бажынга (далай деннелинден 3976 метр бедик) Москвадан 8, Тывадан 4 альпинист өөрү-биле ол бир-ле дугаар чедип, Кызыл тукту киискиткеннер.
Мөңгүн-Тайганың шыпшыынче бир дугаар үнүүшкүн дугайында бижээни «В центре азиатского материка» деп номун альпинист автор Юрий Промптов 1950 чылда Москвага 50 муң экземплярга парлаткан, бо хүннерде ол ном Кызылдың «А.С.. Пушкин» аттыг ном саңында чүгле чаңгыс борбак экземплярда арткан. Ол номда кол маадырларның бирээзи– Кыргыс Сундуй оглу Шөмбүл. Юрий Промптовтуң «АЗИЯ ДИПТИҢ ТӨВҮНДЕ» деп ол номун альпинистиң уруу Зоя Донгак биле башкы, шүлүкчү, очулдурукчу, чогаал шинчилекчизи Борис Казырыкпай тыва дылче очулдурганнар. Ол номдан аңгыда альпинист Шомбүл Кыргыс дугайында Яков Кромнуң «Дээр адаанда меңги дош оранында» (орус дылда), Маадыр-оол Ховалыгнын «Даглар шүлүглели» (тыва дылда), Зоя Донгактың «Тура-соруктуң шыпшыы» (тыва дылда), алтай дылда Зоя Донгактың «Тура-соруктуң шыпшыы» номундан «Ойрот-Тура» база «Алтайның эң бедик даа Белуханың шыпшык бажынче бир дугаар үнгениниң дугайында эгелерни «Алтайның шолбаны» солунда парлаан.
Шомбул Кыргыс Сундуй оглу Мөңгүн-Тайга кожууннуң Каргы сумузунуң хамаатызы – Салчак Сеңмит Бурушкак уруу-биле 1944 чылдан эгелеп өг-бүле болуп чурттааш, он ийи ажы-төлдүг болганнар. Мугур кызы, даараныкчы мергежилдиг, Маадыр ие ам чораан болза, 96 харлап турар ийик.
12 ажы-төлүнүң аразындан оглу Олег совет армияның хүрээлеңинге шериг албаны эрттирип тургаш, озал-ондактан эндээн, эң улуг уруу Анай 18 харлап чорааш база оон бичии ийи уруу аарыгдан мөчээннер. Арткан ажы-төлү - башкы, саң-хөө ажылдакчызы, товаровед-садыгжы, тренер, тудугжу, эмчи мергежилдерлиг Тывазының хөгжүлдезинге үлүүн киирип, үре-түңнелдиг ажылдап чораан болгаш бо хүннерде төрээн Мөңгүн-Тайгазында Ульяна метеоролог, Зоя Шөмбүловна Москвада А. М. Горький аттыг Литература институдунуң аспирант сургуулу. Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мугур-Аксы суурунда даайывыстын адын мөңгежиткен Кыргыс Шөмбүл кудумчузунуң бары, ооң чурттап чораан бажыңынга самбыраны азары биске улуг чоргаарал болгаш бедик харыысалга – дыр!
Кок-оол (Дамдын) Екатерина Петровнанын даайынын дугайында сактыышкыннарындан.
Баштайгы тыва альпинист, турист, совет-партия, күш-ажылдың хоочуну, Мөңгүн-Тайга кожууннуң үндезилекчилериниң бирээзи Шөмбүл Кыргыс Сундуй оглунуң 106 харлаан юбилейинге тураскаадып, ооң чурттап чораан бажыңынга самбыраны азып тура, оон чоок кижилери кыска допчу намдары-биле таныштырган.
Кок-оол (Дамдын) Екатерина Петровнанын даайынын дугайында сактыышкыннарындан алырга: «Даайым 1917 чылдын март 30-де Бии-Хемниң девискээри Тарлаг хемге бөдүүн араттар – Кыргыс Сундуй, Түлүш Тарыкайнын өг-бүлезинге төрүттүнген. Кара чажындан-на даайымнын төрээн чери – Бии-Хеминге, өг-бүле туткан чери Мөңгүн-Тайгазынга, Тывазынга, ооң чараш бойдузунга, төрел чонунга ынаан, хумагалыын, кылган ажыл-ижинге сеткилинден бердингенин, спортка, чогаалга сундулуун көрүп, кайгамчык солун сактыышкыннарының дыңнакчызы болуп өстүм.
Даайым 1930 чылга чедир ада-иезиниң азыралынга чорааш, аът мунарынга, чадаг чарышка, шыдыраалаарынга, тыва хүрешке чажындан-на кончуг ынак чораан. 1934 чылга чедир Тарлагның эге школазынга өөренгеш, Өөктүң сыынчы күрэкономга ажылчыннавышаан, ында аныяктар үүрүнүң секретарынга ажылдап, чонну бижикке өөредип турган.
1935-1939 чылдарда Даг-Алтайның Ойрот-Тура (амгы Горно-Алтайск) хоорайга көдээ ажыл-агый техникумун зоотехник мергежилин дооскаш, ол Тожу, Барыын-Хемчик, Тес-Хем, Өвүр, Мөңгүн-Тайга кожууннарга хөй чылдарда зоотехниктеп, колхоз, кожуун даргалап ажылдап чораан. 1952 чылда Кызылдын партия школазын дооскаш, Тес-Хем кожууннуң күүсекчи комитет секретарынга, «Чодураа» колхозтуң даргазынга, Өвүр кожуунга парткомитеттиң инструкторунга ажылдап чораан. Ооң күжениишкинниг, ак-сеткилдиг, төрээн Тывазынга, төрел чонунга хөй чылдарда бердинип, үре-түңнелдиг ажылдап чораанының үнелелин ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң Хүндүлел бижии, «Күш-ажылчы шылгарал дээш» медальдар, «Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилээниниң 30 чылы дээш», «Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилээниниң 40 чылы дээш» деп медальдар, «Куш-ажылдың хоочуну» медаль болгаш оон-даа өске шаңналдары херечилеп турар.
Ол ышкаш Даг-Алтайга өөренип тургаш, лыжага, черниң узунун халыырынга, турникке, боодалгага, чадаг чарышка, хөл-шыдырааның, хол, бут бөмбүүнүң маргылдааларынга доктаамал киржип, шаңнадып чораан. Сииреш мага-боттуг даайымны дендии дүрген кылаштаар боорга – «Челер-Шөмбүл», сарыг баштыг, шаңгыр көк карактарлыг, кызыл-хүрең шырайлыг боорга – «Кызыл-Шөмбүл» деп чаңгыс чер-чурттугларымның аңаа берген шола аттарлыг чораанын мында улуг назылыглар ам-даа сактыр боор.
Шөмбүл Кыргыс Сундуй оглунуң спортчу шаңналдарындан эң үнелиг шаңналдары– ССРЭ-ниң күш-культура болгаш спорт комитединиң тывысканы № 6250 «Т у р и с т С С С Р» (20. 08. 1946 чылда Горбунов дарганың ат салганы), № 00005 дугаарлыг Р» (14. 02. 1947 чылда туризм болгаш альпинизм салбырының даргазы В. Иванованың ат салганы) хөрек демдектери херечилеп турар.
«Турист СССР» деп хөрек демдээн алган кижи туристер бажыңынга халаска чурттавышаан, массалыг турисчи хемчеглерге киржир эргелиг база инструкторларның түрү курстарынче, школаларынче өй-өйлеп өөренир магадылалдыг.
1938 чылда Даг-Алтайның эң бедик даа – Белуханың шыпшык бажынче (далай деёнелинден 4509 метр бедик) орус, алтай, тыва, казак шупту 35 өөрү-биле кады бир дугаар даайымнын үнгени ооң амыдырал чртталгазында онзагай черни ээлеп турар. Чогум-на ынчан альпинизмниң нормативтерин бир дугаар чедиишкинниг дужааганы ол.
Ол ышкаш 1946 чылдың сес айда Чөөн Сибирьде база Тывада хамык дагларның эң бедии –Мөңгүн-Тайганың шыпшык бажынга (далай деннелинден 3976 метр бедик) Москвадан 8, Тывадан 4 альпинист өөрү-биле ол бир-ле дугаар чедип, Кызыл тукту киискиткеннер.
Мөңгүн-Тайганың шыпшыынче бир дугаар үнүүшкүн дугайында бижээни «В центре азиатского материка» деп номун альпинист автор Юрий Промптов 1950 чылда Москвага 50 муң экземплярга парлаткан, бо хүннерде ол ном Кызылдың «А.С.. Пушкин» аттыг ном саңында чүгле чаңгыс борбак экземплярда арткан. Ол номда кол маадырларның бирээзи– Кыргыс Сундуй оглу Шөмбүл. Юрий Промптовтуң «АЗИЯ ДИПТИҢ ТӨВҮНДЕ» деп ол номун альпинистиң уруу Зоя Донгак биле башкы, шүлүкчү, очулдурукчу, чогаал шинчилекчизи Борис Казырыкпай тыва дылче очулдурганнар. Ол номдан аңгыда альпинист Шомбүл Кыргыс дугайында Яков Кромнуң «Дээр адаанда меңги дош оранында» (орус дылда), Маадыр-оол Ховалыгнын «Даглар шүлүглели» (тыва дылда), Зоя Донгактың «Тура-соруктуң шыпшыы» (тыва дылда), алтай дылда Зоя Донгактың «Тура-соруктуң шыпшыы» номундан «Ойрот-Тура» база «Алтайның эң бедик даа Белуханың шыпшык бажынче бир дугаар үнгениниң дугайында эгелерни «Алтайның шолбаны» солунда парлаан.
Шомбул Кыргыс Сундуй оглу Мөңгүн-Тайга кожууннуң Каргы сумузунуң хамаатызы – Салчак Сеңмит Бурушкак уруу-биле 1944 чылдан эгелеп өг-бүле болуп чурттааш, он ийи ажы-төлдүг болганнар. Мугур кызы, даараныкчы мергежилдиг, Маадыр ие ам чораан болза, 96 харлап турар ийик.
12 ажы-төлүнүң аразындан оглу Олег совет армияның хүрээлеңинге шериг албаны эрттирип тургаш, озал-ондактан эндээн, эң улуг уруу Анай 18 харлап чорааш база оон бичии ийи уруу аарыгдан мөчээннер. Арткан ажы-төлү - башкы, саң-хөө ажылдакчызы, товаровед-садыгжы, тренер, тудугжу, эмчи мергежилдерлиг Тывазының хөгжүлдезинге үлүүн киирип, үре-түңнелдиг ажылдап чораан болгаш бо хүннерде төрээн Мөңгүн-Тайгазында Ульяна метеоролог, Зоя Шөмбүловна Москвада А. М. Горький аттыг Литература институдунуң аспирант сургуулу. Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мугур-Аксы суурунда даайывыстын адын мөңгежиткен Кыргыс Шөмбүл кудумчузунуң бары, ооң чурттап чораан бажыңынга самбыраны азары биске улуг чоргаарал болгаш бедик харыысалга – дыр!
Кок-оол (Дамдын) Екатерина Петровнанын даайынын дугайында сактыышкыннарындан.
270840
Рекламный баннер 728x90px center-bottom
Поделитесь новостями с жителями города
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Полезные ресурсы
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Перепечатка материалов – с разрешения редакции.
За достоверность рекламы ответственность несёт рекламодатель.
Все рекламируемые товары и услуги подлежат сертификации и лицензированию.
Мнения авторов и редакции могут не совпадать.